واژه‌نامه پرواز

در کلاس پرواز، نیمی از حرف‌ها انگلیسی است: «برک بگیر»، «رفت تو استال»، «گاست خوردم». این واژه‌نامه همه‌ی اصطلاح‌های انگلیسی و فنی کتاب را یک‌جا جمع کرده است. هر واژه یک تعریف کوتاه دارد و به درسی پیوند خورده که آن را کامل توضیح می‌دهد. واژه‌ها بر اساس موضوع و داخل هر دسته به ترتیب الفبای انگلیسی آمده‌اند.

پایه‌های فیزیک پرواز

• Airfoil (ایرفویل): شکلی که با کمترین مقاومت، نیروی آیرودینامیکی می‌سازد؛ مقطع بال. درس ۱
• Bernoulli's law (قانون برنولی): در سیال یکنواخت، هرجا سرعت بیشتر شود، فشار کمتر می‌شود. درس ۱
• Coefficient of lift (ضریب برا): ضریب آزمایشی C_L در فرمول لیفت. درس ۱
• Density (چگالی): جرم هوا در واحد حجم (ρ)؛ در ارتفاع کم می‌شود. درس ۱
• Glider (گلایدر / سُرنده): وسیله‌ی پروازی بی‌موتور که در هوا می‌سُرد. درس ۱
• Lift formula (فرمول لیفت): L = ½·ρ·V²·S·C_L؛ لیفت با چگالی، مجذور سرعت و مساحت بال بیشتر می‌شود. درس ۱
• Newton's laws (قوانین نیوتن): لختی، شتاب هم‌جهت با نیرو، عمل و عکس‌العمل. درس ۱
• Paraglider (پاراگلایدر): «پارا» (چتر، parachute) + «گلایدر» (سرنده)؛ بالی که با دویدن پرواز می‌کند. درس ۱
• Venturi effect (اثر ونتوری): تنگ شدن لوله، سرعت سیال را زیاد می‌کند. درس ۱

اجزای بال

• Cell (سل): فضای بین دو ریب که با هوا پر می‌شود. درس ۲
• Chord line (خط وتر): خط فرضی از لبه‌ی حمله تا لبه‌ی فرار. درس ۳
• Coating (کوتینگ): لایه‌ای که نمی‌گذارد هوا از پارچه رد شود؛ در بال‌های کهنه از بین می‌رود و دیپ استال را محتمل‌تر می‌کند. درس ۵
• Leading edge / Trailing edge (لبه حمله / لبه فرار): جلوی بال با دهانه‌های ورود هوا / انتهای بال. درس ۲
• Rib (ریب): دیواره‌ی عمودی بین دو لایه‌ی بال؛ سوراخ‌هایش هوا را بین سل‌ها جابه‌جا می‌کند. درس ۲
• Single-skin (بال تک‌لایه): بال سبک، تقریباً بدون لایه‌ی پایینی. درس ۲
• Stabilizer / Stabilo (استابیلو): گوشه‌ی بیرونی هر طرف بال. درس ۲
• Upper surface / Lower surface (لایه بالایی / لایه پایینی): سطح رویی و زیرین بال. درس ۲
• Wing tip (نوک بال): دو سر بال؛ در چرخش، لیفت نوک بال مخالف بیشتر می‌شود. درس ۲

لاین‌ها، رایزرها و هارنس

• Back protection (محافظ پشت): محافظ ایربگ (airbag) یا فوم (foam) در هارنس. درس ۲
• Ballast (بالاست): وزنه‌ی اضافه در هارنس برای بیشتر کردن وزن کل. درس ۲
• Brake line (لاین برک): لاین دستگیره‌ی برک تا لبه‌ی فرار. درس ۲
• Carabiner (کارابین): قفل اتصال بال به هارنس؛ بسته، بیش از ۲۰ کیلونیوتن تحمل دارد. درس ۲
• Harness (هارنس): صندلی و بندهای خلبان. درس ۲
• Hike & Fly (کوهپیمایی و پرواز): بالا بردن پیاده‌ی تجهیزات سبک و پرواز از قله. درس ۲
• Leg / Chest / Shoulder strap (بند پا / سینه / شانه): سه بند اصلی هارنس؛ پیش از هر پرواز بازبینی شوند. درس ۲
• Quick link (کوییک لینک): حلقه‌ی انتهای رایزر برای وصل کردن لاین‌ها. درس ۲
• Rear riser (رایزر عقبی): رایزر انتهایی که برک به آن وصل است؛ خودش هم ابزار کنترل است. درس ۲
• Reserve (چتر کمکی): آخرین راه نجات؛ سالی دست‌کم دو بار باز و دوباره بسته شود. درس ۲
• Reserve container (کانتینر کمکی): محفظه‌ی چتر کمکی در هارنس. درس ۲
• Riser (رایزر): تسمه‌های بین کارابین و لاین‌ها؛ از A جلو تا D عقب. درس ۲
• Suspension lines (لاین‌ها): نخ‌هایی که بار را از رایزرها به بال می‌رسانند و شکل ایرفویل را نگه می‌دارند. درس ۲

کنترل بال

• Brakes (برک / ترمز): دستگیره‌هایی که لبه‌ی فرار را پایین می‌کشند. درس ۲
• Center of gravity – CG (مرکز ثقل): کنترل بال با جابه‌جایی وزن. درس ۲
• Heading (هدینگ): جهت حرکت بال. درس ۵
• Speed system (اسپید سیستم): پدالی که با فشار پا زاویه حمله را کم و سرعت را زیاد می‌کند. درس ۳
• Tandem (تندم): پرواز دونفره‌ی خلبان و مسافر. درس ۳
• Trimmer (تریمر): تسمه‌ی تنظیم سرعت روی رایزر، به‌ویژه در تندم. درس ۳

نیروها، سرعت‌ها و زاویه‌ها

• Aerodynamics (آیرودینامیک): دانش حرکت در هوا. درس ۳
• Air flow (جریان هوا): هوای عبوری از سطح بال. درس ۳
• Air speed – A.s (سرعت هوایی): سرعت بال نسبت به هوای اطرافش. درس ۳
• Angle of attack – A.O.A (زاویه حمله): زاویه‌ی وتر با مسیر پرواز. درس ۳
• Attitude angle (زاویه حالت): زاویه‌ی وتر با افق. درس ۳
• Drag (درگ / پسا): نیروی مخالف جهت حرکت. درس ۳
• Fly domain (دامنه پروازی): بازه‌ی حداقل تا حداکثر سرعت هوایی. درس ۳
• Fly path (مسیر پرواز): مسیر حرکت بال در هوا. درس ۳
• Glide angle (زاویه سرش): زاویه‌ی افق با مسیر پرواز. درس ۳
• Ground speed (سرعت زمینی): سرعت نسبت به زمین؛ برآیند سرعت هوایی و باد. درس ۳
• Gust (گاست / تندباد): تغییر ناگهانی سرعت یا جهت باد. درس ۳ و درس ۱۲
• Horizon (افق): خط مرجع زاویه‌ها. درس ۳
• Inflate (باد شدن): پر شدن بال از هوا. درس ۳
• Lift (لیفت / برا): نیروی رو به بالا که بال را در هوا نگه می‌دارد. درس ۳
• Min / Max air speed (حداقل / حداکثر سرعت هوایی): کمترین سرعت پیش از استال / بیشترین سرعت با اسپید سیستم کامل. درس ۳
• No wind (باد صفر): هوای بدون باد. درس ۳
• Relative wind – R.w (باد نسبی): بادی که حرکت خود بال می‌سازد؛ خلاف مسیر پرواز و هم‌اندازه‌ی سرعت هوایی. درس ۳
• Sink (سینک): سرعت پایین آمدن، بر حسب متر بر ثانیه. درس ۳
• Thrust (تراست / پیشران): نیروی دویدن در تیک‌آف. درس ۳
• Trim speed (سرعت تریم): سرعت بال با برک‌های آزاد، بدون دخالت خلبان. درس ۳
• W1 / W2 (مؤلفه‌های وزن): دو بخش وزن؛ W1 در برابر لیفت، W2 در برابر درگ. درس ۳
• Weight (وزن): نیروی همیشه رو به زمین. درس ۳
• Weight range (رنج وزنی): بازه‌ی وزن کل مجاز بال. درس ۳ و درس ۱۳
• Wind speed (سرعت باد): سرعت هوا نسبت به زمین. درس ۳

درگ و آشفتگی

• Induced drag (درگ القایی): درگ ناشی از لیفت؛ در سرعت کم بیشتر است. درس ۴
• Lift maker (سازنده لیفت): بخش‌های سازنده‌ی لیفت و درگ القایی. درس ۴
• Mechanical turbulence / Rotor (آشفتگی مکانیکی / روتور): آشفتگی پشت کوه یا هر مانع؛ وسعتش به اندازه‌ی مانع و شدتش به سرعت باد بستگی دارد. درس ۴
• Parasitic drag (درگ انگلی): درگ شکلی (form drag) و پوسته‌ای (skin drag)؛ با سرعت زیاد می‌شود. درس ۴
• Shear turbulence (آشفتگی برشی): آشفتگی مرز دو جریان با سرعت یا جهت متفاوت؛ گستردگی‌اش تقریباً افقی است. درس ۴
• Thermal turbulence (آشفتگی حرارتی): آشفتگی مرز هوای گرم و سرد. درس ۴
• Total drag (درگ کل): جمع درگ انگلی و القایی؛ کمترینش در سرعت بهترین سرش است. درس ۴
• Turbulence (توربولانس / آشفتگی): آشفته شدن جریان یکنواخت هوا. درس ۴
• Vortex / Tip vortex (ورتکس / گردابه نوک بال): چرخش هوا از زیر پرفشار به روی کم‌فشار بال، در لبه‌ی فرار و گوشه‌ها؛ تا نصف طول یک بال بزرگ می‌شود. درس ۴
• Wake turbulence (آشفتگی دنباله): ردپای آشفته‌ی پشت هر وسیله‌ی پروازی. درس ۴

استال، تاک و بازیابی

• B-line stall (بی‌لاین استال): کشیدن رایزرهای B برای کاهش سریع ارتفاع. درس ۵
• Cravat (کراوات): گیر کردن بال بین لاین‌ها. درس ۵
• Critical angle (زاویه حد): زاویه حمله‌ی مرز استال (α). درس ۵
• Deep stall (دیپ استال): بال باز است اما بی‌سرش، مثل برگ پاییزی پایین می‌آید؛ بیشتر در بال‌های کهنه. درس ۵
• Dynamic stall (استال پویا): برک یا گاست شدید سرعت را ناگهان زیر حداقل می‌برد و خلبان به جلو پرتاب می‌شود. درس ۵
• Full stall (فول استال): استال با پایین آوردن آرام هر دو برک. درس ۵
• Recovery (ریکاوری / بازیابی): بازگرداندن بال به پرواز عادی. درس ۵
• Separation point (نقطه جدایش): جای جدا شدن جریان از روی بال. درس ۵
• Side effect (ساید افکت): هر عاملی که ذهن خلبان را از کارش غافل کند یا او را به کاری بیش از توانش بکشاند. درس ۵
• SIV (دوره امنیت پرواز): تمرین حالت‌های غیرعادی پرواز، روی آب. درس ۵
• Stabilo line (لاین استابیلو): بیرونی‌ترین لاین؛ برای رهایی از کراوات. درس ۵
• Stall (استال / واماندگی): خروج از پرواز با زاویه حمله‌ی زیاد. درس ۵
• Tuck (تاک): بسته شدن بال از جلو؛ متقارن (symmetric) یا نامتقارن (asymmetric). درس ۵

نزدیک زمین

• Check round out (چک راند اوت): کمی برک در حدود ۱ متری زمین، پیش از فلر، برای سنجیدن واکنش بال و نشستن با کمترین سینک. درس ۶
• Critical time (لحظه بحرانی): لحظه‌ای در تیک‌آف که خلبان نه دونده است و نه پرنده. درس ۶
• Ground effect (اثر زمین): اثر زمین روی بال در نزدیکی سطح؛ به‌خاطر درگ القایی و قانون سوم نیوتن. درس ۶
• Over reaction (واکنش اضافه): واکنش بیش از اندازه در آشفتگی. درس ۶
• Wind chill (سرمای باد): از دست رفتن تدریجی دمای بدن با برخورد باد و تبخیر رطوبت بدن. درس ۶
• Wind gradient (تدرج باد): تغییر سرعت و جهت باد با ارتفاع؛ معمولاً هرچه بالاتر، باد قوی‌تر. درس ۶
• Wind shear (برش باد): تغییر ناگهانی سرعت و جهت باد؛ افقی، عمودی یا ترکیبی. درس ۶

تیک‌آف و فرود

• Approach (نزدیک شدن به فرود): کم کردن ارتفاع و رسیدن به موقعیت فرود. درس ۹
• Cross wind take off (تیک‌آف با باد جانبی): تیک‌آف با باد مورب نسبت به شیب. درس ۹
• Downwind / Base leg (ضلع پشت به باد / ضلع عرضی): دو ضلع الگوی فرود پیش از فاینال. درس ۹
• Final / Long final (فاینال / فاینال بلند): ضلع آخر فرود که همیشه رو به باد است. درس ۹
• Flare (فلر): کشیدن کامل و هم‌زمان برک‌ها در لحظه‌ی آخر فرود. درس ۹
• Flight plan (برنامه پرواز): برنامه‌ی از پیش فکرشده‌ی پرواز. درس ۹
• Forward / Reverse launch (لانچ رو به جلو / معکوس): پشت به بال / رو به بال و بعد چرخش ۱۸۰ درجه. درس ۹
• Landing (فرود / لند): دو فاز Approach و final. درس ۹
• Launch (لانچ): بالا آوردن بال تا بالای سر. درس ۹
• Level / Upright (تراز / صاف نشستن): بال تراز و خلبان صاف، پیش از تماس با زمین. درس ۹
• PTS (الگوی S): گردش‌های S‌شکل کوچک‌شونده. درس ۹
• PT8 (الگوی هشت): گردش‌های هشت‌شکل کوچک‌شونده. درس ۹
• PTL (الگوی L): الگوی فرود L‌شکل. درس ۹
• PTU (الگوی U): الگوی سه‌مرحله‌ای U‌شکل (constant aspect approach)؛ مناسب زمین‌های محصور و باد شدید. درس ۹
• Running way (مسیر دویدن): مسیر دویدن تیک‌آف. درس ۹
• Take off (تیک‌آف): از لانچ تا جدا شدن پا از زمین. درس ۹
• Traffic pattern (الگوی ترافیک): الگوهای استاندارد نزدیک شدن به زمین فرود. درس ۹

خورشید و بادهای محلی

• Anabatic / Katabatic wind (باد آناباتیک / کاتاباتیک): باد روز از دشت به دامنه‌ی گرم کوه / باد شب از دامنه‌ی سرد به دشت. درس ۷
• Celsius (سلسیوس): درجه‌بندی دما؛ صفر برای یخ زدن و ۱۰۰ برای جوشیدن آب. درس ۷
• Local / General wind (باد منطقه‌ای / فرامنطقه‌ای): بادهای محلی / بادهای بزرگ و گسترده. درس ۷
• Photon (فوتون): بسته‌های انرژی که نور خورشید را می‌سازند. درس ۷
• Radiation / Conduction / Convection (تابش / رسانش / همرفت): سه راه انتقال گرما؛ زمین با تابش گرم می‌شود و هوا را با رسانش گرم می‌کند. درس ۷
• Sea / Land breeze (نسیم دریا / نسیم خشکی): باد روز از دریا به خشکی / باد شب از خشکی به دریا. درس ۷
• Thermal (ترمال): ستون هوای گرم بالارونده. درس ۷

چرخش و مانور

• Adverse yaw (تأخیر در گردش): چرخش بال کمی بعد از کشیدن برک شروع می‌شود؛ صبر کن و برک را زیاد نکن. درس ۸
• Aspect ratio (نسبت منظری): مجذور طول بال تقسیم بر مساحت؛ بیشتر یعنی کارایی بیشتر و پایداری کمتر. درس ۸
• Big ears (بیگ ایرز): جمع کردن متقارن گوشه‌های بال برای کاهش آرام ارتفاع. درس ۸
• Flat (فلت): حالت پهن بال روی زمین. درس ۸
• Paramotor (پاراموتور): پاراگلایدر با موتور پشتی. درس ۸
• Performance (کارایی): توان سرش و سرعت بال. درس ۸
• Vertical / Lateral / Longitudinal axis (محور عمودی / عرضی / طولی): سه محور چرخش بال؛ محور عمودی همان normal است. درس ۸
• Winch (وینچ): دستگاهی که بال را با طناب می‌کشد تا در زمین صاف تیک‌آف کند. درس ۸
• Yaw / Pitch / Roll (یاو / پیچ / رول): چرخش حول محور عمودی / عرضی / طولی. درس ۸

حق تقدم و مناطق امن

• Accessibility zone (منطقه در دسترس): محدوده‌ای که با ارتفاع و سرش فعلی به آن می‌رسی؛ در باد صفر دایره و در باد بیضی. درس ۱۱
• Finesse (فینس): نام فرانسوی سرش؛ air finesse و ground finesse. درس ۱۱
• Glide ratio (نسبت سرش): مسافت تقسیم بر ارتفاع ازدست‌رفته؛ یا سرعت افقی تقسیم بر سینک. درس ۳ و درس ۱۱
• Right of way (حق تقدم): قانون راه دادن در هوا. درس ۱۰
• Security zone (منطقه امن پرواز): فضای قیفی‌شکل بالای زمین فرود؛ از داخلش به زمین فرود می‌رسی. درس ۱۱

گاست و خلبانی فعال

• Active pilot (خلبان فعال): خلبانی که با حس فشار برک، به‌موقع و به اندازه واکنش نشان می‌دهد تا بال بالای سرش بماند. درس ۱۲
• Gust table (جدول گاست): جدول اثر چهار گاست اصلی. درس ۱۲
• Hand position (موقعیت دست): بالا یا پایین بودن دست‌ها. درس ۱۲
• Head wind / Tail wind (باد روبه‌رو / باد پشت): گاست افقی از جلو یا پشت (back wind). درس ۱۲
• New relative wind – n.R.w (باد نسبی جدید): جمع برداری باد نسبی قبلی و گاست. درس ۱۲
• Resultant Force Aerodynamic – R.F.A (برآیند نیروهای آیرودینامیکی): جمع برداری لیفت و درگ؛ در دور، جمع لیفت و نیروی جانب مرکز. درس ۱۲
• Up draft / Down draft (جریان بالارونده / پایین‌رونده): گاست عمودی از پایین یا بالا. درس ۱۲

نیروها در چرخش

• Apparent weight (وزن ظاهری): وزن کل ضرب در ضریب بار؛ یعنی وزن کل تقسیم بر cos θ. درس ۱۳
• Bank angle (زاویه بنک): کج شدن بال در چرخش. درس ۱۳
• Black out (سیاهی رفتن چشم): سیاه شدن دید به‌خاطر افت فشار خون در سر، زیر g زیاد. درس ۱۳
• Centrifugal / Centripetal force (نیروی گریز از مرکز / جانب مرکز): کشش خلبان به بیرون دور / کشش بال به داخل دور. درس ۱۳
• g factor (ضریب g): وزن خلبان ضرب در ضریب بار؛ نیرویی که بدن در دور حس می‌کند. درس ۱۳
• Human limit (محدودیت جسمی): مرز تحمل بدن هر خلبان در برابر g. درس ۱۳
• Load factor (ضریب بار): n = 1 / cos θ؛ در بنک ۶۰ درجه، ۲. درس ۱۳
• Penetration speed (سرعت نفوذ): بخش افقی سرعت هوایی؛ همیشه از سرعت هوایی کمتر است. درس ۱۳
• Vertigo (سرگیجه): ناتوانی در تحلیل آنچه می‌بینی، وقتی خون کافی به مغز نمی‌رسد. درس ۱۳
• Wing load (بار بال): وزن کل تقسیم بر مساحت فلت. درس ۱۳

نمودار پلار

• Best glide ratio (بهترین نسبت سرش): سرعتی که به ازای هر متر ارتفاع، بیشترین مسافت را می‌روی. درس ۴ و درس ۱۴
• Instrument (دستگاه پروازی): دستگاهی که سرعت افقی و عمودی را نشان می‌دهد. درس ۱۴
• Low save (لو سیو): پرواز با کمترین سینک در ارتفاع کم، تا شروع ترمال. درس ۱۴
• Min sink (کمترین سینک): سرعت کمترین افت ارتفاع. درس ۱۴
• Polar curve (نمودار پلار): نمودار سینک بر حسب سرعت افقی. درس ۱۴
• Regime 1 / Regime 2 (رژیم اول / دوم): تندتر / کندتر از کمترین سینک؛ رژیم اول امن‌تر است. درس ۱۴
• Speed to fly (سرعت پرواز بهینه): بهترین سرعت در باد و جریان عمودی. درس ۱۴
• Stall point (نقطه استال): بیشترین برکی که پیش از استال بال می‌شود گرفت. درس ۱۴
• Topland (تاپ‌لند): فرود روی بالای کوه، نزدیک محل تیک‌آف. درس ۱۴

ذهن و بدن خلبان

• 90/10 principle (اصل ۹۰/۱۰): ۹۰ درصد شرایط در کنترل ماست؛ در ۱۰ درصد پیش‌بینی‌نشده، واکنش ما نتیجه را می‌سازد. درس ۱۵
• Be-Do-Have (باش، انجام بده، داشته باش): اول آرام و آماده باش، بعد درست عمل کن، تا نتیجه‌ی خوب بگیری. درس ۱۵
• Carbon monoxide – CO (مونوکسید کربن): گازی که خون تا ۲۰۰ برابر بیشتر از اکسیژن جذبش می‌کند. درس ۱۵
• Dynamic stability (پایداری پویا): واکنش بال به بر هم خوردن تعادل، در طول زمان. درس ۱۵
• EN class (کلاس بال): رده‌بندی بال‌ها از A تا D؛ کلاس بالاتر یعنی کارایی بیشتر و پایداری کمتر. درس ۱۵
• HALT (چک HALT): بررسی ارتفاع، وسیله، موقعیت و ترافیک پیش از هر مانور. درس ۱۵
• Histotoxic hypoxia (هایپوکسی هیستوتوکسیک): بافت‌های بدن اکسیژن را جذب نمی‌کنند؛ با الکل، دارو یا مواد مخدر. درس ۱۵
• Hypemic hypoxia (هایپوکسی هایپمیک): خون اکسیژن جذب نمی‌کند؛ با CO یا کم‌خونی. درس ۱۵
• Hypoxia (هایپوکسی): نرسیدن اکسیژن کافی به بدن. درس ۱۵
• Hypoxic hypoxia (هایپوکسی هایپوکسیک): فشار اکسیژن هوا کافی نیست؛ مثل ارتفاع زیاد. درس ۱۵
• Intermediate syndrome (سندروم اینترمدیت): اعتمادبه‌نفس بیش از مهارت در خلبان نیمه‌باتجربه؛ مثلاً بعد از دوره‌ی SIV. درس ۱۵
• Longitudinal / Lateral / Directional stability (پایداری طولی / عرضی / جهتی): برگشتن از pitch / roll / yaw. درس ۱۵
• Stability (پایداری): تمایل برگشت به تعادل. درس ۱۵
• Stagnant hypoxia (هایپوکسی رکودی): گردش خون اکسیژن را نمی‌رساند؛ با g، قلب یا سرما. درس ۱۵
• Static stability (پایداری ایستا): اولین واکنش بال به بر هم خوردن تعادل؛ مثبت، منفی یا خنثی. درس ۱۵

کوته‌نوشت‌های کتاب

خودت را بسنج

این درس بر پایه کتاب «مقدمه‌ای بر تئوری پرواز با پاراگلایدر» نوشته مجید سرمستی بازنویسی و تکمیل شده است.