آناتومی پاراگلایدر؛ از بال تا هارنس

پاراگلایدر در کوله‌پشتی جا می‌شود، اما هر تکه‌اش کار مهمی انجام می‌دهد. پارچه‌ای که شکل ایرفویل می‌گیرد، نخ‌هایی که وزن تو را تحمل می‌کنند و قفلی که تو را به بال وصل می‌کند.

خلبانی که تجهیزاتش را خوب بشناسد، ایرادها را زودتر می‌بیند. در این درس از بال شروع می‌کنیم و قدم‌به‌قدم پایین می‌آییم تا به هارنس و چتر کمکی برسیم.

در این شکل هر بخش را پیدا کن. در ادامه یکی‌یکی سراغشان می‌رویم: بال، سل‌ها، لاین‌ها، رایزرها، کارابین، هارنس و چتر کمکی.

بال؛ یک ایرفویل پارچه‌ای

در درس ۱ دیدی که مقطع بال پاراگلایدر یک ایرفویل نامتقارن است. حالا بخش‌های آن را از نزدیک ببینیم.

لبه حمله و لبه فرار

لبه حمله (Leading edge) اولین جایی است که جریان هوا به بال می‌خورد. این نقطه ثابت نیست و با تغییر زاویه برخورد هوا جابه‌جا می‌شود.

لبه حمله دهانه‌هایی دارد. هوا از این دهانه‌ها وارد بال می‌شود. همین هوا در طول پرواز، بال را باد می‌کند و شکلش را نگه می‌دارد. پاراگلایدر اسکلت ندارد؛ فشار هوا اسکلت آن است.

لبه فرار (Trailing edge) انتهای بال است. در این قسمت، سطح بالایی و پایینی به هم وصل می‌شوند و شکل ایرفویل کامل می‌شود.

ریب‌ها و سل‌ها

سطح بالایی (Upper surface) و سطح پایینی (Lower surface) با دیواره‌های عمودی به هم وصل شده‌اند. به این دیواره‌ها ریب (Rib) می‌گویند.

فضای بین دو ریب را سل (Cell) می‌نامند. سل‌ها مثل اتاقک‌های کنار هم هستند. وقتی هوا واردشان می‌شود، بال باد می‌شود.

روی ریب‌ها سوراخ‌هایی هست. هوا از این سوراخ‌ها بین سل‌ها جابه‌جا می‌شود. این کار فشار داخل بال را یکنواخت‌تر می‌کند.

استابیلو؛ گوشه‌های بال

به گوشه‌های بال استابیلایزر (Stabilizer) یا به‌اختصار استابیلو می‌گویند. به گوشه بال، یک لاین با رنگ متفاوت وصل است که بیرونی‌ترین لاین است. به آن لاین استابیلو (Stabilo line) می‌گویند. کاربرد مهم این لاین را در درس ۵ می‌بینی.

جنس پارچه

پارچه بال از نایلون یا پلی‌استر بافته می‌شود. این بافت پارچه را انعطاف‌پذیر و سبک می‌کند و در عین حال خیلی مقاوم است.

پارچه ریب در قسمت لبه حمله، خیلی سخت‌تر و محکم‌تر از قسمت‌های دیگر است. دلیلش این است که لبه حمله باید شکلش را بهتر حفظ کند.

روی پارچه بال یک پوشش هم هست که نمی‌گذارد هوا از آن عبور کند. به آن کوتینگ (Coating) می‌گویند. با کهنه شدن بال و ماندن زیاد زیر آفتاب، این پوشش ضعیف می‌شود. بال کهنه ممکن است رفتار خطرناکی پیدا کند که در درس ۵ درباره‌اش می‌خوانی.

بال‌های تک‌لایه

در سال‌های اخیر، بال‌های تک‌لایه (Single-skin) هم ساخته شده‌اند. هدفشان کم کردن وزن تجهیزات است. در این بال‌ها، سطح پایینی تا حد زیادی حذف شده است. این بال‌ها بیشتر برای کوهنوردی و پرواز به کار می‌روند؛ جایی که هر گرم وزن مهم است.

از بال تا خلبان؛ لاین‌ها و رایزرها

حالا از بال پایین می‌آییم تا به خلبان برسیم.

لاین‌ها

لاین‌های اصلی (Suspension lines) وزن خلبان را به بال منتقل می‌کنند. اگر از رایزر به سمت بال بروی، می‌بینی لاین‌ها چند بار شاخه‌شاخه می‌شوند. هر لاین پایینی به چند لاین بالاتر تقسیم می‌شود.

این نقطه‌های اتصال با دقت روی بال پخش شده‌اند. همین پخش شدن باعث می‌شود بال شکل درست ایرفویل را پیدا کند. یک لاین با طول اشتباه می‌تواند رفتار بال را عوض کند.

رایزرها

رایزرها (Risers) نوارهای محکمی هستند که بین لاین‌ها و کارابین قرار می‌گیرند. تعداد آن‌ها در هر طرف، بسته به مدل بال، ۲ تا ۴ عدد است.

هر رایزر به بخش مشخصی از بال وصل است:

رایزر عقبی (Rear riser) همیشه D نیست. در بال‌هایی که رایزر کمتری دارند، آخرین رایزر نقش رایزر عقبی را دارد. این به طراحی و کلاس بال بستگی دارد.

در انتهای بالایی هر رایزر، یک کوئیک‌لینک (Quick link) هست. این حلقه فلزی، رایزر را به لاین‌ها وصل می‌کند.

سیستم برک

دستگیره برک روی رایزر عقبی نصب شده است. لاین برک (Brake line) مستقیم به لبه فرار بال وصل است. وقتی برک را می‌کشی، لبه فرار پایین می‌آید و آن قسمت از بال کند می‌شود.

کارابین؛ حلقه اتصال

بال با دو کارابین (Carabiner) به هارنس وصل می‌شود. کارابین‌ها بسیار مقاوم هستند. در حالت بسته، نیرویی بیش از ۲۰ کیلونیوتن را تحمل می‌کنند.

۲۰ کیلونیوتن تقریباً برابر وزن یک جسم دوتنی است. یعنی کارابین سالم و بسته، چندین برابر وزن تو را تحمل می‌کند.

کارابین‌ها سیستم‌های قفل مختلفی دارند. دو نمونه رایج، قفل خودکار و قفل چرخشی هستند.

هارنس؛ صندلی خلبان

هارنس (Harness) جایی است که خلبان در آن می‌نشیند. هارنس فقط یک صندلی نیست. محفظه چتر کمکی، محافظ پشت و بندهای ایمنی همه در آن هستند.

بندهای هارنس

هارنس در سه نقطه بسیار مهم به بدن خلبان بسته می‌شود: دو بند پا و یک بند سینه. این سه نقطه را باید قبل از هر پرواز و در بازرسی پیش از پرواز چک کنی.

• بندهای پا (Leg straps): اول این‌ها را می‌بندی. با یک قفل به‌راحتی بسته می‌شوند. دستت را زیر بند ببر تا بفهمی چقدر باید سفت یا شل شود. بند باید طوری تنظیم شود که هنگام دویدن و پرواز راحت باشی.
• بند سینه (Chest strap): کمی بالاتر قرار دارد. در وسط آن معمولاً یک بند ایمنی با رنگ متفاوت هست که سگکش رو به بالا قرار می‌گیرد. بعضی هارنس‌های قدیمی این بند ایمنی را ندارند و فقط یک بند دارند.

در بعضی هارنس‌ها، بندهای پا و بند سینه به هم وصل‌اند. این هارنس‌ها با دو قفل، در دو طرف بسته می‌شوند.

بند سینه روی رفتار بال هم اثر دارد. با تنظیم آن، جابه‌جا کردن وزن در پرواز راحت‌تر یا سخت‌تر می‌شود. در هوای آشفته، خلبان اثر سفتی یا شلی آن را حس می‌کند. این تنظیم روی امنیت بال در پرواز هم اثر می‌گذارد. فاصله پیشنهادی سازنده را رعایت کن و برای تغییرش با مربی‌ات مشورت کن.

بندهای شانه (Shoulder straps) هارنس را با قد تو هماهنگ می‌کنند. اگر گشاد باشند، هم در دویدن و هم در نشستن داخل هارنس بعد از تیک‌آف مشکل پیدا می‌کنی.

فیت کردن هارنس یک اقدام پیشگیرانه است. هارنسی که درست تنظیم شده، پرواز را راحت‌تر و آسان‌تر می‌کند.

محفظه‌ها و محافظ پشت

• محفظه چتر کمکی (Reserve container): اولین چیز مهم در هارنس است. دستگیره چتر کمکی با رنگی متفاوت، روی این محفظه قرار دارد.
• محفظه پشتی: برای وسایل اضافه است. معمولاً ساک پاراگلایدر را در پرواز آن‌جا می‌گذارند.
• محفظه بالاست (Ballast): در بعضی هارنس‌ها هست. برای اضافه کردن وزن در شرایط خاص استفاده می‌شود.
• محافظ پشت (Back protection): در پشت و پایین هارنس قرار دارد. دو نوع اصلی دارد: ایربگ (Airbag) و فوم (Foam).

خلبان روی یک صفحه تخت داخل هارنس می‌نشیند. این صفحه هم راحتی می‌دهد و هم کمک می‌کند با جابه‌جا کردن وزن، بال را کنترل کنی.

چتر کمکی؛ آخرین راه نجات

چتر کمکی یا ریزرو (Reserve parachute) از پارچه ساخته می‌شود و شکل‌های مختلفی دارد؛ مثل مربعی، دایره‌ای و مثلثیِ برک‌دار. چتر کمکی با ساختن درگ (نیروی مقاوم هوا)، سرعت سقوط عمودی را کم می‌کند.

بند اتصال چتر کمکی از داخل محفظه بالا می‌آید، تا شانه‌ها امتداد دارد و به بندهای شانه یا کارابین‌ها وصل می‌شود.

در دو حالت، چتر کمکی را جدا و روی شکم نصب می‌کنند و به کارابین‌ها وصل می‌کنند:

• در رشته کوهنوردی و پرواز (Hike & fly)، برای کم کردن وزن تجهیزات.
• وقتی خلبان در رشته آکروباسی یا مسافت، بیش از یک چتر کمکی همراه دارد.

یک عادت خوب هم این است: قبل از هر پرواز، دستگیره چتر کمکی را پیدا کن و ببین سر جایش محکم است. در هوا باید بدون نگاه کردن، دستت آن را پیدا کند.

فرامین پاراگلایدر؛ چطور بال را هدایت کنیم؟

پاراگلایدر سه ابزار اصلی برای کنترل دارد:

1. برک‌ها (Brakes)
2. رایزرهای عقبی (Rear risers)
3. جابه‌جایی مرکز ثقل (Center of gravity یا CG)؛ یعنی جابه‌جا کردن وزن در هارنس

چرا بال می‌چرخد؟

فرض کن برک چپ را می‌کشی. نیمه چپ بال کند می‌شود. نیمه راست با سرعت بیشتری به حرکتش ادامه می‌دهد. پس در نوک بال مخالف، یعنی سمت راست، لیفت بیشتری پیدا می‌شود. این لیفت اضافه، بال را کج می‌کند و بال به سمت چپ می‌چرخد.

پس یادت باشد: علت چرخش این است که در نوک بال مخالف (Wingtip)، نیروی لیفت بیشتری پدیدار می‌شود.

رایزرهای عقبی و وزن

رایزرهای عقبی هم می‌توانند بال را هدایت کنند. مثلاً اگر لاین برک پاره شود، با کشیدن آرام رایزر عقبی می‌توانی جهت را کنترل کنی. تمرین این کار را زیر نظر مربی انجام بده.

جابه‌جا کردن وزن در هارنس هم بال را می‌چرخاند. وقتی وزنت را به یک طرف می‌اندازی، بال به همان طرف گردش می‌کند. خلبان‌های باتجربه برای گردش نرم، وزن و برک را با هم ترکیب می‌کنند. جزئیات گردش را در درس ۸ می‌بینی.

نکته‌های کلیدی

• لبه حمله دهانه‌هایی دارد که هوا را وارد بال می‌کنند. فشار همین هوا، شکل بال را نگه می‌دارد.
• ریب‌ها دیواره‌های عمودی بین سطح بالا و پایین هستند. فضای بین آن‌ها سل است.
• لاین‌ها شاخه‌شاخه‌اند و با پخش شدن روی بال، شکل درست ایرفویل را می‌سازند.
• رایزر A به نزدیک لبه حمله وصل است و رایزر عقبی به نزدیک لبه فرار.
• کارابین بسته و قفل، بیش از ۲۰ کیلونیوتن را تحمل می‌کند.
• سه نقطه بسته شدن هارنس را قبل از هر پرواز چک کن. بند پای باز، بسیار خطرناک است.
• چتر کمکی آخرین راه‌حل است. حداقل سالی دو بار آن را باز کن و دوباره ببند.
• فرامین بال: برک، رایزر عقبی و جابه‌جایی وزن. بال به این دلیل می‌چرخد که نوک بال مخالف لیفت بیشتری می‌سازد.

خودت را بسنج

واژه‌های این درس

• سل (Cell): فضای بین دو ریب که با هوا پر می‌شود.
• ریب (Rib): دیواره عمودی بین سطح بالایی و پایینی بال.
• استابیلو (Stabilizer): گوشه‌های بال.
• بال تک‌لایه (Single-skin): بالی که سطح پایینی‌اش تا حد زیادی حذف شده تا سبک‌تر شود.
• لاین‌های اصلی (Suspension lines): نخ‌هایی که وزن خلبان را به بال منتقل می‌کنند.
• رایزر (Riser): نوارهای بین لاین‌ها و کارابین؛ از A تا D.
• کوئیک‌لینک (Quick link): حلقه فلزی که رایزر را به لاین‌ها وصل می‌کند.
• کارابین (Carabiner): قفل فلزی که بال را به هارنس وصل می‌کند.
• هارنس (Harness): صندلی و بندهایی که خلبان در آن می‌نشیند.
• چتر کمکی (Reserve parachute): چتر نجات اضطراری که سرعت سقوط را کم می‌کند.
• کوتینگ (Coating): پوشش پارچه که نمی‌گذارد هوا از آن عبور کند.

این درس بر پایه کتاب «مقدمه‌ای بر تئوری پرواز با پاراگلایدر» نوشته مجید سرمستی بازنویسی و تکمیل شده است.