استال و تاک؛ وقتی بال از پرواز خارج می‌شود

بال پاراگلایدر فقط در یک محدوده مشخص پرواز می‌کند. اگر زاویه حمله خیلی زیاد شود، بال استال می‌کند. اگر خیلی کم شود، بال از جلو تاک می‌کند. هر خلبانی باید این دو را بشناسد؛ حتی اگر هیچ‌وقت تجربه‌شان نکند.

در این درس می‌بینی هرکدام چرا رخ می‌دهد و خروج از آن‌ها چطور است. در آخر هم با دشمنی آشنا می‌شوی که از بیرون دیده نمی‌شود: ساید افکت.

استال؛ وقتی لیفت قطع می‌شود

استال (Stall) یا واماندگی، لحظه‌ای بحرانی است که بال از پرواز عادی خارج می‌شود. دلیلش زیاد شدن بیش از اندازه زاویه حمله (A.O.A) است.

نقطه جدایش

در پرواز عادی، جریان هوا به سطح بالایی بال چسبیده است و نرم روی آن سُر می‌خورد. اما در یک نقطه، جریان از سطح بالایی جدا می‌شود. به این نقطه نقطه جدایش (Separation point) می‌گویند.

وقتی زاویه حمله بیشتر می‌شود، نقطه جدایش به سمت لبه حمله جلو می‌آید. زاویه حمله بالاخره به یک مرز می‌رسد که به آن زاویه حد (α) می‌گویند. در این زاویه، نقطه جدایش آن‌قدر به لبه حمله نزدیک شده که بال دیگر لیفت نمی‌سازد. بال از پرواز خارج می‌شود.

چرا بال استال می‌کند؟

طبق کتاب، استال معمولاً به یکی از این دو دلیل رخ می‌دهد:

1. اشتباه فاحش خلبان: کشیدن بیش از حد برک.
2. هوای گاستی: یک گاست، زاویه حمله را ناگهان و در یک لحظه زیاد می‌کند.

یادت هست که حداقل سرعت هوایی با وزن بیشتر، بالاتر می‌رود (درس ۳). پس بال سنگین‌تر، در سرعت بالاتری استال می‌کند.

قاعده کلی خروج

برای خروج از استال، باید هر دو برک را بالا بدهی و بالا نگه داری. با این کار زاویه حمله کم می‌شود و جریان هوا دوباره به سطح بالایی می‌چسبد.

چهار نوع استال

فول استال

خلبان هر دو برک را به‌آرامی پایین می‌آورد. این کار آرام است تا لختی خلبان و بال با هم کم شود. وقتی سرعت هوایی از حداقل سرعت هوایی کمتر شد، بال از پرواز خارج می‌شود. بال بالای سر خلبان استال می‌کند و خلبان و بال با هم پایین می‌افتند.

استال دینامیک

در این حالت، همه‌چیز ناگهانی است. یک برک شدید یا یک گاست شدید، سرعت هوایی را یک‌باره به زیر حداقل سرعت هوایی می‌برد. بال از پرواز خارج می‌شود و عقب می‌ماند. اما خلبان به خاطر لختی‌اش به حرکت ادامه می‌دهد و به سمت جلو پرتاب می‌شود.

این همان قانون اول نیوتن است. مثل ماشینی که ناگهان می‌ایستد و سرنشینش به جلو پرت می‌شود.

بی‌لاین استال

بی‌لاین استال یکی از روش‌های کاهش سریع ارتفاع است. روشش این است:

1. رایزرهای B را از بیرون می‌گیری.
2. انگشت شست را در کوئیک‌لینک‌ها قلاب می‌کنی.
3. هر دو رایزر را هم‌زمان به سمت پایین می‌کشی.

این کار نیروی زیادی می‌خواهد. می‌توانی با کمی بلند شدن در هارنس، وزنت را هم به کار بگیری. بال از حدود یک‌سوم جلویی‌اش در طول دهانه می‌شکند و سریع ارتفاع از دست می‌دهد.

دیپ استال

دیپ استال بیشتر در بال‌های کهنه رخ می‌دهد. در این بال‌ها، کوتینگ (Coating) از بین رفته است. کوتینگ لایه‌ای است که نمی‌گذارد هوا از پارچه بال عبور کند. با از بین رفتن آن، نیروهای آیرودینامیکی روی بال جابه‌جا می‌شوند.

در این حالت، بال باز و سالم بالای سر خلبان است. اما مثل برگ پاییزی مستقیم پایین می‌آید و جلو نمی‌رود. یعنی گلاید ندارد. همین ظاهر عادی، دیپ استال را فریبنده می‌کند.

برای خروج از دیپ استال:

1. برک‌ها را بالا نگه دار.
2. اگر بال خارج نشد، دست‌ها را از بیرون روی رایزرهای A بگذار. با یک حرکت کوتاه و ضربه‌ای، آن‌ها را به سمت خودت بکش تا به بال شوک وارد شود.

تاک؛ وقتی بال از جلو جمع می‌شود

اگر بال از جلو فرو بریزد یا جمع شود، به آن تاک (Tuck) می‌گویند. به این حالت کلپس (Collapse) هم می‌گویند.

چرا بال تاک می‌کند؟

تاک برعکس استال است. در استال زاویه حمله خیلی زیاد است، اما در تاک خیلی کم. روند تاک این‌طور است:

1. زاویه حمله ناگهان کم می‌شود؛ مثلاً با یک گاست.
2. سرعت بال زیاد می‌شود و بال به جلو می‌رود.
3. خلبان سنگین است و به خاطر لختی‌اش، از زیر بال جا می‌ماند.
4. وزن خلبان از روی بال برداشته می‌شود و لاین‌ها شل می‌شوند.
5. بال فشارش را از دست می‌دهد و از جلو جمع می‌شود.

دلیل دیگر تاک، آشفتگی هواست. گاهی آشفتگی نمی‌گذارد هوا به دهانه سل‌ها برسد و آن‌ها را پر نگه دارد. سل‌های بی‌هوا جمع می‌شوند.

تاک متقارن و نامتقارن

• تاک متقارن (Symmetric tuck): بال از وسط و از جلو جمع می‌شود.
• تاک نامتقارن (Asymmetric tuck): فقط یک طرف بال، از گوشه، جمع می‌شود.

در تاک نامتقارن، یک طرف بال باز است و طرف دیگر بسته. طرف باز لیفت و درگ بیشتری دارد. برای همین بال می‌خواهد به سمت طرف بسته بچرخد.

در تاک متقارن، بال‌های آموزشی معمولاً خودشان دوباره باز می‌شوند. مهم این است که با برک اضافه، بال را به استال نبری. روش دقیق را از مربی‌ات بپرس.

ریکاوری تاک نامتقارن

ریکاوری (Recovery) یعنی بازگرداندن بال به پرواز عادی. برای تاک نامتقارن، کتاب این ترتیب را می‌گوید:

1. اول جهت را حفظ کن. جهت حرکت بال را هدینگ (Heading) می‌گویند. وزنت را به سمت بال سالم بینداز. برک بال سالم را هم فقط به اندازه‌ای بکش که هدینگ حفظ شود.
2. بعد بال جمع‌شده را باز کن. برک سمت تاک‌خورده را پمپ کن؛ یعنی چند بار کامل و نرم پایین بکش و رها کن تا هوا وارد سل‌ها شود و بال باز شود.

کراوات

گاهی بعد از تاک، گوشه بال بین لاین‌ها گیر می‌کند و گره می‌خورد. به این حالت کراوات (Cravat) می‌گویند. بال با کراوات معمولاً می‌خواهد به یک سمت بچرخد.

برای رهایی از کراوات:

1. لاین استابیلو (Stabilo line) را پیدا کن. این بیرونی‌ترین لاین است که رنگ متفاوتی دارد و به گوشه بال وصل است.
2. آن را از بالاترین نقطه‌ای که دستت می‌رسد بگیر.
3. با نهایت قدرت بکش و بعد رها کن.

پیشگیری از تاک

بهترین تاک، تاکی است که رخ ندهد. خلبان خوب فشار بال را از راه برک‌ها حس می‌کند. وقتی بال به جلو شیرجه می‌زند و فشار برک کم می‌شود، به همان اندازه برک می‌کشد تا بال بالای سرش بماند. به چنین خلبانی خلبان فعال (Active pilot) می‌گویند. این مهارت را در درس ۱۲ می‌بینی.

استال یا تاک؛ کدام خطرناک‌تر است؟

هر دو در مرزهای دامنه پروازی رخ می‌دهند:

• اگر گاست سرعت هوایی را از حداکثر سرعت هوایی بیشتر کند، خطر تاک هست.
• اگر گاست سرعت هوایی را از حداقل سرعت هوایی کمتر کند، خطر استال هست.

طبق کتاب، خطر استال به‌مراتب بیشتر از تاک است. برای همین توصیه می‌شود در هوای آشفته، از سرعت‌های خیلی کم دوری کنی و برک اضافه نکشی. جزئیات انتخاب سرعت را در درس ۱۴ می‌بینی.

دوره امنیت پرواز (SIV)

همه این حالت‌ها در یک دوره ویژه تمرین می‌شوند: دوره امنیت پرواز یا SIV. این نام از عبارت فرانسوی Simulation d'Incident en Vol می‌آید؛ یعنی «شبیه‌سازی حادثه در پرواز».

در این دوره، خلبان بالای یک دریاچه یا دریا پرواز می‌کند. مربی با بی‌سیم راهنمایی‌اش می‌کند و یک قایق نجات آماده است. اگر ریکاوری جواب ندهد، خلبان روی آب فرود می‌آید.

ساید افکت؛ خطری که در ذهن است

به عواملی که ذهن خلبان را از کاری که باید انجام دهد غافل می‌کنند، ساید افکت (Side effect) می‌گویند. همین‌طور عواملی که خلبان را به کاری بیش از توانش می‌کشانند. کتاب آن را عامل بسیار مهمی می‌داند که خلبان باید از آن دوری کند.

چند نمونه از ساید افکت‌ها:

• پرواز کردن فقط چون دوستانت پرواز می‌کنند.
• حرکت نمایشی برای کسی که از زمین فیلم می‌گیرد.
• مشغول شدن با گوشی یا دوربین در لحظه‌های حساس.
• عجله برای پرواز قبل از غروب یا قبل از خراب شدن هوا.
• خستگی، گرسنگی یا ناراحتی از یک بحث قبل از پرواز.

نکته‌های کلیدی

• استال از زاویه حمله خیلی زیاد می‌آید. نقطه جدایش به لبه حمله می‌رسد و بال لیفت نمی‌سازد.
• دو دلیل اصلی استال: برک بیش از حد و گاستی که زاویه حمله را ناگهان زیاد می‌کند.
• قاعده کلی خروج از استال: هر دو برک را بالا بده و آماده کنترل شیرجه بال باش.
• چهار نوع استال: فول استال، استال دینامیک، بی‌لاین استال و دیپ استال.
• دیپ استال بیشتر در بال‌های کهنه رخ می‌دهد. بال باز است، اما مثل برگ پاییزی پایین می‌آید.
• تاک از کم شدن ناگهانی زاویه حمله می‌آید. خلبان از زیر بال جا می‌ماند و بال از جلو جمع می‌شود.
• در تاک نامتقارن: اول هدینگ را با وزن و برک بال سالم حفظ کن، بعد بال بسته را پمپ کن. روی بال سالم برک اضافه نکش.
• برای رهایی از کراوات، لاین استابیلو را از بالاترین نقطه بگیر، محکم بکش و رها کن.
• خطر استال به‌مراتب بیشتر از تاک است.
• ساید افکت‌ها را بشناس و از آن‌ها دوری کن.

خودت را بسنج

واژه‌های این درس

• استال (Stall): واماندگی؛ خروج بال از پرواز به خاطر زاویه حمله خیلی زیاد.
• نقطه جدایش (Separation point): جایی که جریان هوا از سطح بالایی بال جدا می‌شود.
• زاویه حد (Critical angle): زاویه حمله‌ای که بعد از آن بال استال می‌کند؛ با α نشان داده می‌شود.
• سرج (Surge): شیرجه بال به جلو، معمولاً بعد از خروج از استال.
• بی‌لاین استال (B-line stall): کشیدن رایزرهای B برای کم کردن سریع ارتفاع.
• دیپ استال (Deep stall): بال باز است اما گلاید ندارد و مستقیم پایین می‌آید.
• تاک (Tuck): جمع شدن بال از جلو؛ متقارن یا نامتقارن.
• هدینگ (Heading): جهت حرکت بال.
• ریکاوری (Recovery): بازگرداندن بال به پرواز عادی.
• کراوات (Cravat): گیر کردن گوشه بال بین لاین‌ها.
• لاین استابیلو (Stabilo line): بیرونی‌ترین لاین، با رنگ متفاوت، که به گوشه بال وصل است.
• دوره امنیت پرواز (SIV): تمرین حالت‌های غیرعادی پرواز، روی آب و زیر نظر مربی.
• ساید افکت (Side effect): هر عاملی که ذهن خلبان را از کارش غافل کند یا او را به کاری بیش از توانش بکشاند.

این درس بر پایه کتاب «مقدمه‌ای بر تئوری پرواز با پاراگلایدر» نوشته مجید سرمستی بازنویسی و تکمیل شده است.